Chuqi Amaru - I

Kay machaykama pusamuwasqaykimanta ñach huk killa –ichá huk wata– huntasqa. “Wiñaypaqchu kay tutayaq machaypi tiyasaq chirimanta yarqaymanta wañunaykama?” ñispam llaki-llakikuni. Putikuyniymi sapa punchaw anchayakun. Anchata yakunayawaptinmi qaqamanta lluqsimuq qumir yakusututa suquni.
Tutayaptinmi puñunayaspa chirimanta muchuni. “Paqtach sirasira1 apasanka machaqway kaniwanman” ñispa manchakuspam mana puñuyta atinichu. Karumantam simiqa uyarikamun runakuna yawnaqhina2 . Pikunach kanman? Machay ukumantachuch, hawamantachuch hamun? Supaykunachuch, “kay machaypi qispikusaq” ñispa curakunamanta ayqiq wakakunachuch? Chukukuspam suyachkani. “Pim kankichik?” ñispam qaparini. Chunlla3 . Manam pipas tapusqayta uyarinchu.
Manam pipas hayñinchu.
Imahinataq kayman chayamurqani? Pitaq Inquisiciónpa wataywasinmanta4 “mitikay!”5 ñispa qispichiwarqan? Manam wawqiychu kanman karqan! Tukuy runamantapas paymi aswanta chiqniwan! “Chay akuylla sullka wawqiyqa qapaq sacerdote kanayta harkarqan” ñispach ñinman. Herético wawqinraykumantach mana haykappas ima haykayuq doctrinayuqchu tukunman6 .
Limaqmanta mitikaspam Waruchiriman kutimurqani. Hayka punchawtaq purirqani, manam chayta yuyarinichu. Ancha saykusqa yarqaymanta wañuspapas kay Santiago de Tumna llaqtamanqa chayamurqani. Kayman purimuchkaspam, chay padre de Ávilap milagronwan wañuymanta qispisqa machu indio Llaksawarinqa ñisqamanta rimawasqaykita yuyarirqani. Llaksawarinqam “padreta chatasaq”7 ñispa usputakuspa8 unqurqan. Confesakuspas machuqa qispikurqan. San Damiánpa qayllanpiri sumaq uyayuqhanka9 Maqawisa wakap warminsi chay machuhina usputakurqan. Chaysi confesakuypaq kaspalla wañurqan. Manachuch chay wañusqanqa padre de Ávilap raykusqan?10 Padre de Ávila chay rumita, waka qusanpam unanchanta11 apapuptinsi chay sipas Maqawisap warmin ñisqaqa anchata putikurqan. Waqaspa qaparispas mana mikuyta munarqanchu. Mana paypaq milagro kaptinsi yawarpa aparisqan wañurqan.

“Payllam yanapawayta munanqa” ñispam maskachkarqayki. Llaqtaykiman rinay ñanpim tarirqayki. Utqallam riqsiwarqanki. Qampa purikuqmasiyki kasqaytam yuyarirqanki. Qanimpa watakunam iskay jesuitakunawan hawallaqtakunaman purirqanchik runap wakankunata maskaspa. Padrekunap kamachisqankamari12 “tukuy runakunap kawsasqankunata13 takisqantapas14 taripasun15 wakap muchayninta qulluchinanchikpaq” ñispa urqullaqtakunaman chiqachakurqanchik. Chaymantam llaqtarunakunap hawasiminta16 yachasqaykirayku jesuitakunap yanan17 tukurqanki. Paykunata “maypim wakaykikuna? maypim quri qullqinta pakarqankichik?” tapuptiykitaq sunquykip muchusqanta musyachkarqani. Paykunahinach ñawpapacha chay kikin wakakunata muchaq kanki. Mana tukuy jesuitakunap tapusqantapas llaqtarunakunata ñiqchu kanki. Mana tukuy ñisqantapas jesuitakunaman willaqchu kanki.
Ichapas chay iskay jesuitakuna allin runach karqanku. Chiqan sunquwanri “indiokuna Diosninchikta riqsikuspam aswan kusikuq kanqaku; chay wakankuna supaykunalla kaptin yanqallam chaqaykunata muchanku” ñispa yuyaqku. Chay yuyasqanku simiqa chiqanchu? Ichaqa ñuqataq “manam chayhinachu” ñirqani. Imahinataqmi chay iskay jesuitaqa mana rikurqanchu Indiokunap wakata saqiripuspa putikusqanta muchukusqantapas? Manchaspallam llaqtankup paqarisqanmanta waqaychasqan kawsasqankunata padreman willarqanku “llaqtaymanta qarquytukusaq; wataywasipi churaytukusaq; chukchay rutusqa kanqa” ñispa. Chayraykullam wakakunap quri qullqinta pachanta imanta padreman apamurqanku sunqunpi wiñaypaq wakankuta waqaychaspataq. Tukuy chayhinatapas unancharqanim18 chay hawa llaqtakunap kawsasqan taripaq padrekunawan wakilla19 purikuspa. Qamwanri20 rimanakuspam sapa punchaw as aswanta runakunap kawsasqanta unancharqani. “Allinmi chay runa” ñispam qamman sunqu karqani21
Chaymantam Limaqman kutirqani. San Martinpiri yachakuqmasiykunamanmi chay Waruchiripi rikusqaytaqa willarqani. Huk qawmiwam22 chatawarqan. Pich karqan? Wawqiychu? Manam yachanichu. Chaymi Inquisiciónpa taripasqan karqani, chaymanta wataywasipi churawarqanku. Ichapas huk yachakuqmasiychá wataywasimanta ayqichiwarqan. Chayhinam Limaqmanta mitikaspa qispikurqani. Chaymi qamwan ñanpi tarinakuptiy kay machayman pusawarqanki. Kaypich kunanqa wañusaq. Qam mana sapa punchaw kay machayman hamuyta atinkichu mikunaypaq upyanaypaq apamuwaspa. Ichapas huk padrep yanan chapasunkimanchá23 kamasqa24 runach” ñispa chataspa. Yanapawasqaykimantam “chunka chunka muchaykusqayki25 ñini.


  1. sirasiraalacrán.
  2. yawnaymurmullar.
  3. chunllasilencio (se refiere frecuentemente a un pueblo o a un caserío abandonado).
  4. wataywasicárcel (¿neologismo colonial?).
  5. mitikay= ayqiy huir.
  6. tukuy(raíz verbal) transformarse en; fingir ser; acabarse.
  7. chatayacusar a alguien.
  8. usputaypadecer un flujo de sangre.
  9. hankacojo.
  10. raykuycausar, provocar.
  11. unanchaseñal; símbolo; reliquia, imagen.
  12. -kamasegún, conforme a; hasta; totalmente, durante (según el contexto).
  13. kawsasqankunatradiciones.
  14. takiyejecutar un baile ritual acompañado de cantos.
  15. taripayinvestigar, juzgar.
  16. hawasimihablas locales (en este contexto).
  17. yanasirviente: oficiante en el culto de un huaca.
  18. unanchaycomprender; opinar; señalar; manifestarse (según el contexto).
  19. waki, wakilla= kuska junto con.
  20. -ri(sufijo conectivo que une dos enunciados o dos locuciones) y.
  21. -man sunqu kaysentirse atraído por algo o alguien.
  22. qawmiwaespía; qawmiway espiar.
  23. chapaymirar, descubrir.
  24. kamasqahechicero (interpretación misionera) < que recibe la fuerza vital de una fuente animante (sentido original).
  25. chunka chunka muchaykuyagradecer.