Chuqi Amaru - III

Allillamanta manchasqayta qunqaspam “machaypa lluqsinankama rispa ñataq intita rikusaqmi” ñirqani. Hawaman ña chayaspam ñawpaqraq ñawsahina tukurirqani. Chaymantam yamta maskaq rirqani kaspita uyakakuspa37 ninata rawrachinaypaq. Mana ñam “ichapas runakuna qusñita rikunman” yuyaspa manchakurqanichu. Kawsayta munaptiyqa runahina kawsanaymi. Machaypañawpaqninpim huchuylla kanchaqa38 karqan. Muyun-muyunpim rumikuna churarayarqan saywa39 kaqhina. Kanchap chawpinpiri hatun rumim sayarqan. Qayllamanta qawaykuspam rumip sawanpiqa puka pukallata rikurqani. “Yawarchá kanman” ñispa musyarqani.

Manam kay machaykama ñan wichayrinchu. Aslla uranpiraqmi puchukan40 . Kay machayman chayananchikpaqqa sacha-sacha ukunpi kichkayuq yurakunap tuksisqantaq qaqasawata lluqaspa wichayrinanchikmi. Karu uranpiqa Mama ñisqa mayu rin. Ichapas kay machaypi wakakunap pachanpas qullqinpas runakunap pakasqan kanman. Chayraykuch mana kayman chayamuq ñan kanchu. Ichapas ñawpapacha kay kanchapich runakuna hamuqku takiq tusuq mana ñispa41 llamanta quwintapas arpaq42 . Ichapas mayninpi43 kunankama chayhinata ruranku.
Hanaqpachapim inti kancharirqan. Rupayninmi quñichiwarqan. Pisqukunap takinta uyarispam kusikurqani. Yamtata maskachkaspa quñiq yaku pukyuta tarirqani. Armakusqaymantam pachaykunata taqsarqani. Chaysawam intip kanchariyninpi llatanlla44 sirikurqani.
Tutayaptin machay ukumanmi kutirqani. Chawpituta chayaptinri puñuymanta rikcharispam runakuna machayman sichpaykuqta uyarirqani. Pikunach kay machayman hamunkuman? Runakunachu supaykunachu? Machaypa lluqsinanman sichpaykuspam qaqap qipanpi pakakuspa hawaman qawaykurqani. Pura killap45 kanchariyninpiqa kimsa machuta kimsa payatapas sutillam rikurqani. Kanchap chawpinman chiqaychakuspam allimanta takispa qachwayta qallarirqanku. Chay runakunata riqsirqani. Maypacham kay llaqtakunaman chay iskay jesuita taripaq hamurqanku, chaypacham wakankunap ima haykantapas iglesiaman apamuspa “kaymi tukuy wakaykup iman” ñispa waqaspa llakispa “penitenciata46 qumuway!” ñispa qaparispa “allin cristiano kayku” ñispapas chayamurqanku. Hawasiminpi takiptinkum mana imatapas unancharqanichu. Chay qachwasqanta puchukaspam chay kanchap chawpinpi kaq hatun rumisawamanqa aslla aswata hicharqanku.
“Chuqi Amaruta kay aswata upyachini” ñataq ñataq ñispam wakap sutinta qayaspa qaparirqanku. Hayka pachatach kanchapi muchaspa tiyachkarqanku, manam chayta yuyarinichu. Ripuptinkupachallam47 puñuq kutimpurqani. Musquypim huk hatunkaray saynatayuq48 runatahina rikurqani. “Pim kanki? Imatam muchana wasiypi ruranki?” ñispam qaparirqan manchachiyta munawaspa. Chay pachallapiqa humpispam rikcharirqani. Manam pipas ñuqawan karqanchu. “Pich karqan? Ima wakach kanman?” putikuspam yuyaykurqani. Ichapas yarqayqa muspachiwanman.


  1. uyakapalo con que se saca fuego; uyakakuy sacar fuego frotando dicho palo
  2. kanchapequeña plaza cercada delante de los santuarios de los huacas donde se ejecutaban los bailes rituales
  3. saywalindero
  4. puchukayacabarse
  5. mana ñispa = utaq o (expresa la alternancia)
  6. arpayrealizar sacrificios de animales o seres humanos
  7. mayninpia veces
  8. llatandesnudo
  9. pura killaluna llena
  10. penitenciaalgo semejante a un látigo que los confesores daban a los indios para que se mortificaran y se libraran de sus pecados
  11. pachalladespués de un gerundio expresa un matiz semejante a inmediatamente después
  12. saynata / sayñatamáscara